Frjálshyggjan á 20. öldinni

Árið 1974 hlaut F. A. Hayek, sem þá var við háskólann í Salzburg, Nóbelsverðlaunin í hagfræði. Milton Friedman hlaut þessi eftirsóknarverðu verðlaun árið 1976 og George Stigler, félagi hans við háskólann í Chicago, hreppti þau árið 1982. Árið 1986 féllu verðlaunin í hlut James Buchanan, við George Mason háskóla, en hann hafði einmitt verið í framhaldsnámi í Chicago.
Lítill ágreiningur var um þessar verðlaunaafhendingar enda höfðu fræðimennirnir allir lagt mikið af mörkum til hagfræðinnar. Þegar verðlaunin eru hins vegar skoðuð í sögulegu samhengi kemur ýmislegt forvitnilegt í ljós. Allir verðlaunahafarnir héldu fram, hver á sinn hátt, ákveðinni stjórnmálaheimspeki, sem flestir menntamenn höfðu litið hornauga eða jafnvel haft skömm á nokkrum áratugum áður. Þessi stjórnmálaheimspeki er frjálslyndi eða frjálshyggja. Sagan af uppgangi hennar, niðursveiflu og endurreisn er allrar athygli verð.

Frjálslyndi í upphafi
Á átjándu öld varð vart við hreyfingu sem síðar var kennd við frjálslyndi.(1) Frjálslyndir menn stefndu að því að leysa þjóðfélög úr þeirri ánauð ríkisafskipta sem einkennt hafði vesturlönd fram að þeim tíma. Kjarnann í frjálslyndisstefnunni má lesa úr vígorðunum frægu laissez-faire eða látið fólk í friði; í friði með viðskipti sín, trúmál, hugleiðingar, menningu og aðrar tilraunir til að öðlast lífshamingju.
Fjöldi merkra hugsuða lagði sitt af mörkum til þessarar hreyfingar. Meðal þeirra sem tóku forskot á sæluna á sextándu og sautjándu öld voru spænsku skólastefnumennirnir í hagfræði, stuðningsmenn trúfrelsis í Hollandi, bresku Norður-Ameríku og Englandi. Í þessum hópi voru John Locke, John Milton og Leveller hreyfingin. Richard Overton, einn af leiðtogum Leveller hreyfingarinnar, komst svo að orði um rauða þráðinn í stefnu frjálslyndra manna árið 1646:

Hver einstaklingur á samkvæmt náttúrunni rétt á að vera í friði með líf sitt og limi. Án þess að maðurinn sé eign sín getur hann ekki ekki verið hann sjálfur. Enginn getur ásælst þessa eign nema stríða um leið gegn náttúrunni og jafnrétti og réttlæti milli manna.
Þú og ég værum ekki til án þessa. Enginn maður ræður yfir rétti mínum og frelsi og ég ekki yfir rétti og frelsi nokkurs manns...(2)

Á seinni hluta átjándu aldar hafði frjálslyndishreyfingunni heldur betur vaxið fiskur um hrygg. Meðal þeirra sem standa upp úr á þessari einstaklega frjóu öld eru Adam Smith, Jeremy Bentham, róttæku heimspekingarnir, Thomas Paine, Voltaire, Turgot, búauðgisfræðingarnir, Condorcet, Wilhelm von Humboldt, Thomas Jefferson og James Madison. Að sjálfsögðu voru þessir hugsuðir ekki á sama máli í einu og öllu heldur hnigu hugmyndir þeirra í sömu átt. Því verður heldur ekki haldið fram að þeir hafi verið einangraðir frá öðrum straumum í þjóðfélaginu. Hugmyndir þeirra voru fyrst og fremst sprottnar úr þeirri þróun til frjáls þjóðfélags sem þeir urðu vitni að á ævidögum sínum.(3) Frjálslyndi breiddist út, bæði meðal menntamanna og annarra sem tóku þátt í umræðum um þjóðfélagsmál. Háskólafyrirlesarar, bókmenntaklíkur, tímarit og dagblöð ýttu undir myndun fjöldahreyfingar sem stjórnmálamenn urðu að taka tillit til.
Saga áranna hundrað frá 1780 - 1880 er því saga af því hvernig frjálslyndar hugmyndir ollu straumhvörfum í þjóðfélaginu. Nokkur dæmi um breytingarnar sem frjálslyndið hafði í för með sér eru: Þrælahald var lagt af, atvinnufrelsi komst á þannig að dugnaður og hæfileikar réðu því hvernig mönnum reiddi af í iðn sinni, lög urðu æðri valdhöfum og lögregluvald var takmarkað, eignarréttindi voru vernduð, fjölmiðlar urðu frjálsir, trúfrelsi var virt, konur fengu í auknum mæli sama rétt og karlar og viðskipti milli þjóða hindrunarlaus. Þar sem þessar breytingar áttu sér stað varð vart aukinnar andúðar á stríðsrekstri og menn byggðu vonir um frið á frjálsum viðskiptum. Virðing fyrir þeim sem ekki voru komnir af valdsmönnum fór vaxandi og heimur tækifæra opnaðist öllum. Í fyrsta sinn í sögu mannsins áttu flestir eftir að njóta velmegunar af einhverju tagi eða í það minnsta eygja von um aukna velsæld. Margir hinna frjálslyndu hugsuða orðuðu það svo, að þjóðfélagið væri að þróast frá stöðnun, sem byggði á ofbeldi, til frjálsra samninga. Nútíminn var að líta dagsins ljós.(4)

Áberandi þáttur í hinum nýja tíma voru bætt lífskjör vinnandi fólks sem áður hafði ekki kynnst öðru en eymd og skorti. Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir að meginmarkmið hinna frjálslyndu var bæta kjör allra stétta, ekki síst verkafólks í landbúnaði og iðnaði, sem voru fjölmennustu stéttirnar. Frjálslyndir trúðu því að þetta yrði best gert með því að auka efnahagslegt frelsi. Til að örva duglegt fólk hvarvetna um þjóðfélagið þyrfti atvinnufrelsi, auðsöfnun, afkastamikil iðnfyrirtæki, frjáls viðskipti, ódýrt ríkisvald og vinsamlegt viðhorf til nýjunga.

Uppgangur sameignarstefnunnar

Á síðustu áratugum 19. aldar mætti frjálslyndið þó auknu andstreymi. Helstu hugmyndafræðingar tóku samfélagið fram yfir einstaklinginn. Samfélagið átti sér nú sjálfstæða tilveru án frjálsra einstaklinga. Þessi kenning hefur verið nefnd samhyggja eða sameignarstefna. Af sjónarhóli samhyggjunnar var frjálslyndið úr sér gengið og gamaldags. Fylgismenn samhyggjunnar beindu spjótum sínum að hugmyndum frjálslyndra um samvinnu allra vinnandi manna á frjálsum markaði. Þeir fylgismenn samhyggjunnar sem eyrnamerktu sig sem sósíalista og sósíaldemókrata töldu svonefndan kapítalisma rót allra meina. Hvort sem það var ætlun þeirra eða ekki, þá kröfðust þeir útþenslu ríkisvalds og minna svigrúms til frjálsra viðskipta milli einstaklinga.
Annar hópur samhyggjumanna gekk enn harðar fram við útþenslu ríkisvalds. Hér var um að ræða þjóðernissinna og heimsvaldasinna sem töldu sig þurfa aflmikið ríkisvald til að leiða þjóð sína gegn öðrum þjóðum í „óhjákvæmilegu“ stríði. Margir þeirra töldu eitt mikilvægasta hlutverk ríkisins að halda „kynþættinum hreinum“, ekki aðeins með mannbótum heldur einnig með lögum um aðskilnað kynþátta. Oftar en ekki lögðu þjóðernissinar sérstaka fæð á gyðinga sem þeir töldu versta dæmið um frjálslyndi og einstaklingshyggju nútímans.

Frjálslyndir snúa vörn í sókn en án árangurs

Frjálslyndir menn þjöppuðu sér saman og reyndu að hefja gagnsókn mót samhyggjunni. Meðal þeirra bóka sem þeir sendu frá sér undir lok 19. aldar eru The Man versus the State (1884) eftir Herbert Spencer, ritgerðir William Grahamn Summner um gleymda manninn (1884) og gegn spænsk-ameríska stríðinu (1898), ritsafnið A Plea for Liberty (1891) eftir Thomas Mackay og La tyrannie socialiste (1893) eftir Yves Guyot hinn óþreytandi franska verjanda frjáls markaðar. Herbert Spencer tókst líklega best að lýsa því sem þessir menn tóku að sér að verja þegar hann skrifaði um lögmálið um jafnt frelsi: „Hver maður hefur frelsi til að gera hvað sem hann vill á meðan hann skerðir ekki þetta sama frelsi annarra.“(5) Segja má að síðan þetta lögmál var sett fram endurómi það hvarvetna sem meginstefið í boðskap frjálslyndra manna.
En frjálslyndir áttu undir högg að sækja. Í Bretlandi og Bandaríkjunum tóku stuðningsmenn aukinna ríkisafskipta meira að segja nafnið af þeim. Þegar Joseph Schumpeter skrifaði hina mikilvægu bók History of Economic Analysis, sá hann sig tilneyddan til að taka það fram að með efnahagslegu frjálslyndi ætti hann við „laissez-faire stefnuna“. Með því átti hann við að „stefnan sem best tryggir hagvöxt og almenna velferð er að ryðja hindrunum úr vegi frjálsra viðskipta og leyfa þeim að sjá um sig sjálf“

Lesandinn er beðinn að hafa þessa skilgreiningu í huga þar sem hugtakið hefur fengið ólíka - og raunar andstæða - merkingu frá því um aldamótin 1900 og sérstaklega eftir 1930. Varla er hægt að hugsa sér betri meðmæli frá andstæðingum frjálsra viðskipta en að þeir skuli hafa talið það skynsamlegt að hnupla nafninu frjálslyndi.(6)

Af þessum ástæðum er hugmyndafræði frjálslyndra manna á 18. og 19. öld venjulega nefnd hefðbundið frjálslyndi (classical liberalism).
Fyrri heimstyrjöldin, sem var að nokkru leyti afleiðing af uppgangi samhyggjunnar, flýtti hnignun frjálslyndisins. Hvarvetna fluttist vald frá einstaklingum og frjálsum samtökum þeirra til ríkisins. Mestu málsvarar frjálslyndis frá síðari hluta 19. aldar hurfu af sjónarsviðinu einn af öðrum og þeir fáu sem þraukuðu fram á árin milli stríða urðu æ einangraðri. Benito Mussolini, ítalski fasistaleiðtoginn, lýsti stemmningu þessara ára og mælti þá fyrir munn margra, bæði til vinstri og hægri, þegar hann sagði um heimspeki sína:

Heimspekinni er beint gegn frjálshyggjunni sem reis upp gegn alræðishyggjunni og breytti sögulegu hlutverki hennar með því að gera ríkið að þjóni einstaklingsins. Frjálshyggjan tók einstaklinginn fram yfir ríkið. Fasisminn réttir hlut ríkisins með því að lýsa hinu rétta eðli einstaklingsins...Frjálslyndið blómstraði aðeins í hálfa öld...Á árunum 1870 til 1914 urðu æðstuprestar þessarar trúar [frjálslyndisins] að horfast í augu við hnignun hennar...í dag á frjálslyndið ekki í nein hús að venda...allar vonir í stjórnmálum nútímans eru ófrjálslyndar.(7)

Þegar Mussolini ritaði þessar línur skömmu eftir 1939 mátti líka heita að frjálslyndinu hefði verið úthýst meðal raunhæfra stjórnmálakenninga, ekki bara af fasismanum og byltingar-Marxismanum, heldur einnig af Fabian sósíalismanum, New Deal og öðrum ríkisafskiptum í lýðræðisþjóðfélögum. En þrátt fyrir dökkt útlit var endurvakning í aðsigi.

Áhrif hugmyndanna: Ludwig von Mises

Ekkert er eins vanmetið og áhrif hugmyndanna. Þetta sagði meðal annarra John Maynard Keynes, einn áhrifamesti hugsuður andstæðinga frjálslyndis á fjórða áratugi aldarinnar.

Hugmyndir hagfræðinga og stjórnmálaheimspekinga, hvort sem þeir hafa rétt fyrir sér eða ekki, hafa meiri áhrif en flestir gera sér grein fyrir. Raunar er heiminum vart stjórnað af nokkru öðru...áhrif sérhagsmuna eru stórlega ofmetin í samanburði við seiglu hugmyndanna...fyrr en seinna hafa hugmyndir en ekki sérhagmunir úrslitaáhrif til góðs eða ills.(8)

Það er ekki hlaupið að því að finna betra dæmi um þessa kenningu Keynes en verk Ludwigs von Mises, austurrísk-bandaríska hagfræðingsins og heimspekingsins, sem kemur fram á sjónarsviðið við endurreisn frjálslyndis á 20. öldinni. Mises var frá 1920 forvígismaður austurríska skólans í hagfræði sem byggir hagvísindi sín á athöfnum einstaklinga.(9) Árið 1922 gaf Mises út bókina Socialism(10) sem er einstök ádeila á allar þær tegundir sósíalismans sem voru í tísku á þeim tíma. Mörgum árum síðar lýsti F. A. Hayek vinur hans og lærisveinn þeim áhrifum sem bókin hafði á skarpa unga hugsuði á þessum tíma.

Áhrifin af útkomu Socialism ristu djúpt. Smám saman gjörbreytti bókin viðhorfum margra ungra hugsjónamanna sem snéru aftur til háskólanáms eftir heimstyrjöldina fyrri. Ég ætti að vita það því ég var einn þeirra...Sósíalisminn hafði lofað okkur betri og réttlátari heimi. Þá birtist þessi bók og vonir okkar hrundu eins og spilaborg. Socialism sýndi okkur fram á að við höfðum horft í öfuga átt í leit að umbótum. Margir samtíðarmenn mínir, sem ég þekkti ekki þá en urðu síðar góðir félagar mínir geta sagt frá sömu reynslu. Wilhelm Röpke í Þýskalandi og Lionel Robbins á Englandi eru tveir þeirra...Socialism hristi rækilega upp í þessari kynslóð...(11)

Óhjákvæmilega varð Mises, leiðtogi frjálslyndra manna um miðbik 20. aldar, bæði í Evrópu, Bandaríkjunum, latnesku Ameríku og víðar.(12)
Verk Mises höfðu áhrif í fjármagnsfræðum, aðferðafræðum hagvísinda, heimspeki og á fleiri sviðum. Margir álíta Human Action (1949) mikilvægasta almenna fræðiritið um hagfræði á þessari öld. Socialism hefur þó líklega að geyma merkilegasta framlagið því að Mises sýnir þar fram á að skynsamleg nýting framleiðslu er útilokuð njóti eignarréttar ekki við, eða með öðrum orðum þar sem sósíalismi ræður ríkjum. Frjálslyndið var enn á ný, með baráttu sinni fyrir eignarrétti og frjálsum markaði, orðið eina leiðin að mannsæmandi lífskjörum handa öllum. Sósíalisminn var afhjúpaður sem tálsýn.

Ný vígi spretta upp:
New York, London og Chicago

Hugmyndir Mises breiddust út með fyrirlestrum hans við háskólann í Vín. Fyrirlestrana sóttu stúdentar sem seinna urðu áhrifavaldar í hagfræði, félagsfræði, heimspeki og sagnfræði. Hæfileikar Mises til að blása stúdentum eldmóð í brjóst urðu víðfrægir. Henry Simons, einn af stofnendum Chicago-skólans, skrifaði jafnvel að ef dæma mætti af „afrekum margra nemenda hans“ væri Mises „fremsti hagfræðikennari sem nú væri uppi.“(13)
Árið 1940 hafði Mises flúið Vín undan nasistum og flutt sig til New York. Við New York háskóla hóf hann að kenna annað Mises námskeið sem dró að sér nýja kynslóð áhugasamra stúdenta. Meðal þeirra voru Murray Rothbard, Israel Kirzner og Hanz Sennholz, sem héldu áfram að þróa austurríska skólann og hafa áhrif á fleiri stúdenta. Á meðan þessu stóð hafði Hayek flutt sig til London School of Economics en þar hafði myndast kjarni hagfræðinga sem studdu frjálsan markaðsbúskap. Þeirra á meðal voru Edwin Cannan, Sir Arnold Plant, Lionel Robbins, W. H. Hutt og Ronald Coase. Hagfræðingarnir við LSE háðu harða baráttu gegn þrúgandi sósíalískum rétttrúnaði breskra menntamanna. Þeim tókst með þrautseigju að halda lífinu í frjálslyndum hugmyndum fram yfir seinni heimstyrjöldina. Í Þýskalandi fór Wilhelm Röpke fyrir hópi frjálslyndra fræðimanna fram til ársins 1933. Eftir seinna stríð var Röpke helsti fræðilegi áhrifavaldurinn á Ludwig Erhard, fjármálaráðherra og höfund þýska „efnahagsundursins“ á sjötta og sjöunda áratugnum.(14)
Árið 1944 gaf Hayek út bókina The Road to Serfdom sem olli miklum hræringum. Í bókinni varaði hann við þeim mikla áhuga sem menntamenn hefðu á ríkisafskiptum og gæti hægt og bítandi leitt lýðræðisþjóðfélögin undir sömu alræðisstjórn og þau hefðu einmitt barist gegn í stríðinu. Sama ár leiddi Mises ítarleg söguleg rök að sömu kenningu í bók sinni Omnipotent Government. Ekki leikur þó vafi á að það var Leiðin til ánauðar sem hafði mestar breytingar í för með sér og snéri jafnvel nokkrum þeirra sem bókin var tileinkuð: Sósíalistum allra flokka. [Almenna bókafélagið og Félag frjálshyggjumanna gáfu út íslenska þýðingu Hannesar H. Gissurarsonar á The Road to Serfdom undir nafninu Leiðin til ánauðar árið 1980, innskot þýðanda.]
Hayek flutti sig til Chicago-háskóla árið 1950. Fljótlega komst hann í vinfengi við prófessora úr öðrum deildum skólans, sérstaklega þá Milton Friedman, George Stigler og Aaron Director. Allt frá 1930 höfðu hagfræðingarnir við háskólann, undir forystu Frank Knight, verið hlynntir frjálsum markaði. Þrátt fyrir að beita oft á tíðum annarri aðferðafræði en austurrísku hagfræðingarnir komust þeir að sömu niðurstöðu um mikilvægi eignarréttar og markaðar. Þeirra sterkasta hlið var að sýna fram á hvernig hver ríkisafskiptin á fætur öðrum hefðu mislukkast.

Gamalt vín á nýjum belgjum

Endurreisn frjálshyggjunnar á árunum milli stríða og að seinna stríði loknu átti sér ekki aðeins upptök meðal hagfræðinga í háskólum. Margir merkir hugsuðir sem einnig voru liðtækir rithöfundar spruttu upp og hafa þeir stundum verið kenndir við „Gömlu réttindin“. Meðal þeirra voru Albert J. Nock, John T. Flynn, Felix Morley, Frank Chodorov, Garet Garret og H. L. Mencken. Helsta áhyggjuefni þeirra var útþensla ríkisins vegna New Deal og þátttöku Bandaríkjanna í stríðinu.
Sumir þessara manna krufu aukin ríkisafskipti til mergjar eins og Albert J. Nock í bókinni Our Enemy, the State og Frank Chodrov í blaðagreinum sínum.(15) John T. Flynn og Garet Garret rannsökuðu áhrifin af sífelldum stríðsundirbúningi og stríðsrekstri á frelsi Bandaríkjamanna og vöktu athygli á að stórir hópar manna væru orðnir háðir hernaðarbröltinu. Felix Morley, fyrrum forseti Haverford College og ritstjóri Washington Post, stofnaði ásamt vinum sínum tímaritið Human Events sem var helgað þeim róttæku breytingum sem New Deal „allsherjarstefnan“ hafði á Bandaríkin.
Þar sem allir þessir rithöfundar héldu fram hefðbundnum frjálslyndishugmyndum og vísuðu mjög til hefðarinnar fyrir einstaklingsfrelsi og takmörkuðum ríkis umsvifum í Bandaríkjunum voru þeir stundum taldir til „íhaldsmanna“. (Albert J. Nock varð þess, til dæmis, var að á þriðja áratugnum var hann talinn til „róttæklinga“ en eftir að New Deal áætlunin var sett í gang var hann talinn „afturhaldssamur“, þrátt fyrir að hann hefði hvergi hvikað frá skoðunum sínum.)(16) Þessi hugtakaruglingur á hefðbundna frjálslyndinu og íhaldssemi skýtur þannig af og til upp kollinum.
Nokkrir kvenkyns rithöfundar settu hefðbundnar frjálslyndishugmyndir fram í verkum sínum. Flestar voru þessar konur einnig „óheflaðir einstaklingshyggjumenn“ í einkalífi sínu. Í The Discovery of Freedom eftir Rose Wilder Lane og The God of the Machine eftir Isabel Paterson sem komu út árið 1943, setja þær fram þá skoðun að einstaklingshyggjan sé forsenda þess krafts og sköpunargleði sem einkennt hafi vestræna og þá umfram allt bandaríska menningu. Rússneski innflytjandinn Ayn Rand hafði þó enn meiri áhrif. Skáldsaga hennar Anthem, sem beint var gegn samhyggjunni, var gefin út af Leonard Read sem þá var formaður verslunarráðs Los Angeles. Í The Fountainhead (1943) hélt Rand áfram að lofa einstaklingshyggjuna og hafði enn beinskeyttari pólitískan boðskap fram að færa. Bókin seldist í hundruðum þúsunda einstaka.
Murray Rothbard, sem seinna varð einn áhrifamesti smiður frjálslyndra hugmynda, lýsir því í minningum sínum hve nýjar hugmyndir áttu erfitt uppdráttar eftir seinna stríð og hvaða hreyfing það var sem breytti því. Rothbard hafði fengið sig fullsaddan af einróma lofi menntamanna um ríkisafskipti og miðstýringu þegar hann fór í framhaldsnám í hagfræði við Columbia háskóla og óvæntur glaðningur varð á vegi hans:

George Stigler, ungur hagfræðiprófessor frá Brown háskóla, hóf kennslu í Columbia haustið 1946. Stigler átti seinna eftir að verða einn af hinum virtu félögum í „Chicago skólanum“ í hagfræði. Stigler, sem var spengilegur maður, líflegur og öruggur með sig eyddi fyrstu kennslustundunum í verðmyndunarfræðum í atlögur að lögum um hámarksleigu og lágmarkslaun. Þegar Stigler ætlaði að yfirgefa kennslustofuna að fyrirlestri loknum fylgdi honum jafnan iðandi kös af furðu lostnum og ráðvilltum stúdentum...Ég var auðvitað himinlifandi. Loksins lét málsmetandi menntamaður í sér heyra um hinn frjálsa markað...Stigler vísaði okkur stúdentunum á bæklinginn Roofs and Ceilings? sem hann hafði samið ásamt öðrum ungum hagfræðingi og stuðningsmanni frjáls markaðar, Milton Friedman. Stigler nefndi einnig að bæklingurinn hefði hvergi fengist útgefinn nema hjá stofnun að nafni The Foundation for Economic Education. (17)

Andstætt því sem var að gerast í hinni hefðbundnu stjórnmálabaráttu var mikil breyting í aðsigi í hugmyndaheiminum. Tíu árum síðar mátti svo gera sér betur grein fyrir þeim umskiptum sem þessar bækur og bæklingar sem komu út á fimmta áratugnum höfðu í för með sér. Prófessor í hugmyndasögu 20. aldar við Harvard háskóla skrifaði árið 1954:

Útgáfa á Leiðinni til ánauðar eftir F. A. Hayek var meiri háttar viðburður í hugmyndasögu Bandaríkjanna...hún markaði upphafið að hægu endurmati á kapítalismanum og jákvæðara viðhorfi til hans en áður og hefur þess þegar tekið að gæta undanfarinn áratug.(18)

Endurreisnin hefst

The Foundation for Economic Education, sem gaf út gagnrýni Friedmans og Stiglers á húsaleiguhámarkið var stofnuð af Leonard Read árið 1946 og hafði aðsetur í Irvington-on-Hudson í New York. FEE hafði frá upphafi skýra stefnu: Réttindi einstaklingsins eru forsenda réttlætis og efnahagslegra framfara. Undir ósérhlífinni stjórn Reads sá FEE til þess að gefin voru út verk margra frjálslyndra hugsuða. Meðal þeirra voru verk eftir Mises, hinn snjalla franska 19. aldar hagfræðing Frédéric Bastiat og blaðamanninn Henry Hazlitt sem skrifaði um hagmál. Bók Hazlitts Economics in One Lesson seldist í mörg hundruð þúsund eintökum. Innanborðs hjá FEE voru einnig F. A. Harper og Bettina Bien Greaves.

Menn héldu áfram að skrifa í dagblöð og skipa sér í flokka. Henry Hazlitt og fleiri endurvöktu tímaritið The Freeman sem Albert J. Nock hafði gefið út á þriðja áratugnum. Frank Chodrov stofnaði félagsskap sem nefndist ISI og stóð fyrir Intercollegiate Society of Individualists. Með Mont Pélérin samtökunum sem Hayek hjálpaði til við að koma á legg mynduðust tengsl milli skoðanabræðra í Bandaríkjunum, Bretlandi, á meginlandi Evrópu og rómönsku Ameríku. Um 1960 hafði myndast sterkur kjarni frjálslyndra manna í Bandaríkjunum með góð tengsl um víða veröld. Ayn Rand sendi frá sér aðra metsölubók, Atlas Shrugged árið 1957 og myndaði um sig hóp sem studdi heimssýn hennar sem var frjálslynd í hagmálum og stjórnmálum. Önnur hreyfing með víðari skírskotun átti þó eftir að hafa meiri áhrif þegar til lengri tíma er litið.
Hayek gaf út bókina The Constitution of Liberty árið 1960 sem verður að teljast ein ítarlegasta útskýring á hugmyndum frjálslyndra manna um hlutverk laganna sem komið hafði út í áraraðir. Til að fyrirbyggja allan misskilning á afstöðu sinni lét hann fylgja eftirmálann: „Hvers vegna ég er ekki íhaldsmaður.“(19) Tveimur árum síðar kynnti Milton Friedman aðferðir og stjórnmálaviðhorf Chicago-skólans í bók sinni Capitalism and Freedom. Þrátt fyrir að þessi stutta, hnitmiðaða og ögrandi bók væri ekki tekin til umfjöllunar í einu einasta meiri háttar dagblaði eða tímariti seldist hún í 400.000 eintökum. Eins og hendi væri veifað þurfti fólk nú allt í einu að svara furðulegum og óvenjulegum spurningum: Hvers vegna skyldi ríkið ekki sleppa raunverulegri einokun sinni á menntun? Hvers vegna ekki að einkavæða Póstinn? Hvers vegna ekki að láta lögvernduð starfsleyfi, jafnvel í heilbrigðisþjónustunni, lönd og leið? Frelsi og framtak átti sennilega meiri þátt í því en nokkuð annað verk að vekja frjálslynda bandaríkjamenn úr hugmyndafræðilegu móki. Friedman mótmælti því einnig að hugmyndir hans væru „íhaldssamar“. Þær væru miklu frekar róttæk yfirlýsing um mikilvægi einstaklingsfrelsis en íhaldssemi. Þess vegna kysi hann að vera nefndur frjálslyndur.(20)
Murray Rothbard, sem var einn af lærisveinum Mises, hélt merki meistara síns á lofti með því að gera kenningar hans í hagfræði ítarlegri og heilsteyptari. Þessar hugleiðingar birti hann í hinu mikla verki sínu Man, Economy and State sem kom út árið 1962. Hann hélt svo áfram að þróa fullbúna þjóðfélagsheimspeki sem byggði á einstaklingsfrelsi og séreignarrétti. Á þessari leið sinni tókst honum að blanda saman hagfræði og náttúruréttarkenningunni með skírskotun til „Gömlu réttindanna“. Með aðstoð sagnfræðingsins Leonard Liggio vakti hann máls á því hve frjálslyndið væri andstætt hernaðarhyggju og heimsvaldastefnu. Þessi stefna ætti því ekki síst við á síðari hluta 20. aldar. Leonard Liggio fór síðan fyrir flokki yngri menntamanna sem hóf að dusta rykið af hefðinni fyrir frjálslyndi í Bandaríkjunum og Evrópu en þessi hefð hafði rofnað á undanförnum áratugum með uppgangi sósíalismans. Bestu lýsinguna á afstöðu Rothbards má líklega finna í bók hans For a New Liberty sem kom út árið 1973.(21) Í þessari bók notar hann hugtakið frjálshyggjumaður (libertarian) um skoðanir sínar og í dag er þetta hugtak oft notað í stað hins hefðbundna frjálslyndis (classical liberalism) vegna þess hve hinu síðarnefnda er oft ruglað saman við það sem nú er nefnt frjálslyndi meðal enskumælandi þjóða.

Vefurinn spunninn

Milton Friedman hafði unnið bókina Frelsi og framtak upp úr fyrirlestrum sem hann hélt í litlum en mikilvægum hópi manna á vesturströnd Bandaríkjanna. Hópurinn bar nafnið William Volker sjóðurinn. Volker sjóðurinn reyndist ómetanlegur bakhjarl fyrir frjálslynda fræðimenn sem skorti fé til rannsókna. Námskeið og fundir sem sjóðurinn hélt reyndust einnig marka þáttaskil meðal margra ungra fræðimanna. Felix Morley kynnti efniviðinn í bókina Freedom and Federalism og sömu sögu má segja um Bruno Leoni og bókina Freedom and the Law. Sjóðurinn, þótt smár væri í samanburði við aðra þekkta styrktarsjóði, var því mikil lyftistöng fyrir frjálslynda menn. Volker sjóðurinn tók sömu stefnu og Hayek hafði stungið upp á í ritgerðinni The Intellectuals and Socialism. (22) Þar hélt Hayek því fram að vinna mætti að útbreiðslu hugmynda með kerfisbundnum hætti. Þær væru yfirleitt komnar fáum einstaklingum en þyrftu farveg um stærri hóp menntamanna sem hefðu burði til að koma þeim á framfæri við almenning. Þetta hefðu sósíalistar gert, hélt Hayek fram, og þetta þyrftu stuðningsmenn frjáls þjóðfélags einnig að gera. Rakið dæmi um réttmæti þessarar skoðunar Hayeks eru hugmyndir Mises sem Ayn Rand tók upp í skáldsögum sínum og breiddi út til milljóna lesenda.
Enn skýrara dæmi um þessa aðferð, sem Hayek stakk upp, á var stofnun Institute for Humane Studies árið 1961. IHS var komið á legg af F. A. Harper sem var prófessor í hagfræði við Cornell og eins og áður hefur komið fram einn af starfsmönnum FEE. Hann hafði einnig starfað um tíma hjá Volkner sjóðnum og mótað hugmynd sína um félag fræðimanna „sem ætti að endurvekja hefðbundið frjálslyndi bæði almennt meðal fólks og á æðstu menntastigum.“(23) Harper var viss um að aðeins með því að nýta allar tegundir „félagsvísinda“ mætti gera skýra grein fyrir frjálsu þjóðfélagi. IHS hélt áfram því starfi sem Volkner sjóðurinn hafði staðið að, en hafði í byrjun úr mjög litlu að moða og aðeins einn starfsmann. Fljótlega rættist þó úr þeim málum enda naut boðskapur IHS vaxandi vinsælda. Leonard Liggio gegndi formennsku fyrir IHS fram til 1988 þegar John Blundell tók við. Undir stjórn þessara manna hefur IHS spunnið þéttriðinn vef fræðimanna um allan heim og heldur árlega fjölda námskeiða, funda og fyrirlestra.
Sífellt spretta upp fleiri félög og stofnanir til stuðnings hefðbundnu frjálslyndi. Þar má nefna Liberty Fund sem er ávöxtur hugmynda og örlætis kaupsýslumannsins Pierre Goodrich. Liberty Fund styrkir árlega tugi vandaðra námskeiða og málþinga þar sem fræðimenn, kaupsýslumenn og aðrir áhugamenn koma saman til skrafs og ráðagerða um frelsishugmyndina. Útgáfufélagið Liberty Press er útibú frá Liberty Fund og gefur út ódýrar, en einkar vel úr garði gerðar, bækur eftir frjálslynda menn.
Annar velmegandi viðskiptamaður að nafni Antony Fisher hefur einnig lagt mikið af mörkum til nokkurra stofnana sem sinna hefðbundnu frjálslyndi. Fisher, sem er hetja úr Konunglega breska flughernum, sannfærðist við lestur á Leiðinni til ánauðar eftir Hayek. Hayek hvatti hann til að láta til sín taka í hugmyndaheiminum og Fisher tók hann á orðinu og stofnaði Institute of Economic Affairs í London sem hefur haft ómetanleg áhrif. Síðar stofnaði Fisher svo Atlas Economic Reasearch Foundation sem á sér nú yfir 40 systurstofnanir í Evrópu, Asíu og Norður- og Suður-Ameríku. Atlas er nú í nánu samstarfi við IHS.

Nýlegir ávextir hefðbundins frjálslyndis

Hefðbundið frjálslyndi gat af sér marga ávexti í mannvísindum á áttunda og níunda áratugnum. Í heimspekirit Roberts Nozicks Anarchy, State and Utopia sem kom út árið 1974, verðlaun og lofsamlegar viðtökur. Í henni athugar Nozick hvað sú forsenda hefur í för með sér „að einstaklingar hafa réttindi og enginn má ganga á hlut þeirra.“(24) Hópur frjálslyndra heimspekinga með þá Tibor Machan, Eric Mack og Loren Lomasky innanborðs hefur unnið að því að endurvekja hefðina fyrir náttúrurétti og fella hana að þeim ströngu greiningaraðferðum sem einkennt hafa síðari hluta 20. aldar. Í almennri lögfræði hefur Richard Epstein varið frelsi og rétt einstaklingsins og lagt áherslu á að lög taki tillit til hagmála. Að mati hans er „fyrsta hlutverk ríkisins að vernda frelsi og eignir einstaklinga þar sem þessi hugtök séu sjálfstæð og æðri ríkinu.“(25)
Thomas Szasz, hefur lagt til atlögu við vaxandi tilhneigingu innan sálfræði og geðlækninga til að draga úr frelsi og ábyrgð einstaklingsins. Hann hefur einnig varið réttarfarsleg réttindi „geðveikra“ og krafist skaðabótaskyldu þeirra sem ganga á rétt annarra. H. Tristram Engelhardt, Jr., hefur nýlega rannsakað af einstakri nærgætni þau siðferðilegu vandamál sem raunvísindamenn standa frammi fyrir einkum á sviði lífeðlisfræði. Útgangspunktur hans er virðing fyrir einstaklingnum og eignum hans.(26)
Upp úr stendur þó líklega hagfræði stjórnmálanna eða almannavalsfræðin. Undir forystu James Buchanans og Gordons Tullocks hefur verið reynt að skoða athafnir stjórnmálamanna með stækkunargleri hagfræðinnar. Með þessu hefur tekist að svipta hulunni af raunverulegu eðli stjórnmálanna. Áður var jafnan talið að að aðgerðir yfirvalda væru viðbrögð við „markaðsbrestum“. Hagfræði stjórnmálanna sýnir að inngrip stjórnvalda eru sjálf meira og minna brengluð af sérhagsmunum og andstæð velferð almennings. Buchanan hefur rakið kenningar sýnar til evrópskra fræðimanna á sviði opinberra fjármála fyrr á öldinni. Í þeim hópi eru sænski hagfræðingurinn Knut Wicksell og nokkrir ítalskir menntamenn, einkum þó Amilcare Puviani.(27)
Margir þeirra fræðimanna sem fyrr hafa verið nefndir hafa haldið baráttunni áfram. Hayek sendi nýlega frá sér bókina The Fatal Conceit á nítugasta aldursári sínu. Hún verður fyrsta bindið í heildarútgáfu á verkum hans sem útgefendur í Bandaríkjunum, Bretlandi, Þýskalandi og Japan ætla að gefa út. Þeir sem vilja finna smjörþefinn af þeirri grósku og fjölbreytni sem einkennir hefðbundið frjálslyndi um þessar mundir ættu að lesa umsagnir fimmtán fræðimanna um The Fatal Conceit sem birtist fyrir skömmu í Humane Studies Review.(28)

Áhrifavaldur, enn á ný

Þegar leið á níunda áratuginn hafði frjálshyggjan náð að festa sig rækilega í sessi á ný sem áhrifavaldur um allan heim. Jafnvel andstæðingar hennar sem eitt sinn töldu sig hafa hrósað sigri yfir henni hafa neyðst til að taka rökum og reynslu og viðurkenna marga þætti hennar. Robert Heilbroner sem eyddi bróðurparti ævi sinnar í stuðning við sósíalismann hefur til dæmis látið þessi orð falla:

Hvað sem öðru líður má draga eina ályktun af sögu lýðræðisins. Frelsi til stjórnmálabaráttu hefur í nútímanum hvergi verið staðreynd nema í kapítalískum þjóðfélögum. Á sama hátt má segja, á enn áhrifameiri hátt, að lýðræði og frelsi hafi aldrei náð að skjóta rótum í þjóðfélagi sem lýst hefur sig andvígt kapítalismanum...(29)

Vart er hægt að hugsa sér rækilegri staðfestingu á þeim boðskap sem Hayek færði okkur í Leiðinni til ánauðar, Mises í Omnipotent Government og Friedman í Frelsi og framtaki.
Frá 1980 hefur jafnvel franski sósíalistaflokkurinn vitnað til til Hayeks og Friedmans í vinnuplöggum sínum(30) og í ársbyrjun 1989 lét fjármálaráðherra Svíþjóðar sem þá var úr röðum sósíaldemókrata, svo um mælt:

Frjáls markaður hefur lyft fleira fólki úr fátækt og dregið meira úr „arðráni hinna vinnandi stétta“ en nokkur opinber afskipti.(31)

Þessi dæmi eru aðeins tekin til að sýna þá almennu viðhorfsbreytingu sem átt hefur sér stað um allan heim. Hörmungar marxismans, skelfilegar afleiðingar miðstýringar og þjóðnýtingar í þriðja heiminum og vonbrigðin með ríkisafskipti á Vesturlöndum hafa fengið fólk til að leita annarra leiða. (32) Í fararbroddi fyrir þessari leit er fjöldi fræðimanna, rithöfunda og annarra áhugamanna sem hlýða fjörutíu ára gömlu kalli Hayeks: „blásið lífi í heimspekilegar forsendur fyrir frjálsu þjóðfélagi“(33)
Heilladísirnar hafa því gengið til liðs við frjálshyggjumenn á síðustu árum 20. aldar. Æ fleira fólk lítur á frjálshyggjuna sem réttláta og rökrétta hugmyndafræði; hugmynd um þjóðfélag byggt á séreignarrétti og frjálsum markaði, þar sem lögin eru æðri valdhöfum og enginn ræður yfir lífi annarra. Þar sem hver einstaklingur má leita lífshamingjunnar eins og honum sýnist „svo lengi sem hann sviptir ekki aðra því frelsi sem hann sjálfur nýtur.“
Rök og reynsla hafa leikið aðrar hugmyndir en frjálshyggjuna grátt. Þess vegna er það engin tilviljun að í hugum fleira og fleira fólks er frjálshyggjan leiðarljósið fyrir 21. öldina.

Ritið Frjálshyggjan á 20. öldinni er eftir Ralph Raico, prófessor í evrópskri nútímasögu við Syracuse University New York, Buffalo, New York.

Þýðinguna, sem hér fór á undan og gerð var með leyfi höfundar, annaðist Glúmur Jón Björnsson. Þýðingin er lítið stytt útgáfa af frumtextanum Classical Liberalism in the Twentieth Century. Frumútgáfuna má nálgast hjá Institute for Humane Studies en hún er einnig til á Háskólabókasafninu.